Historia Barda
Ślady obecności człowieka w rejonie Barda sięgają 10 tysięcy lat wstecz. Od najdawniejszych czasów wzdłuż Nysy Kłodzkiej prowadziła prastara droga handlowa łącząca Polskę z Czechami, która uważana jest dzisiaj za jedną z odnóg szlaku bursztynowego.
W czasach wczesnopiastowskich przebiegała tutaj południowa granica obszaru plemiennego Ślężan, pokrywająca się z granicą Śląska. Grzbietami Gór Bardzkich przechodziła Przesieka Śląska – pas gęstego lasu stanowiący system obronny przed najazdami z południa.
Ze względu na strategiczne położenie już w X wieku założono w Bardzie gród, który niedługo potem stał się kasztelanią książęcą. Gród ten został zniszczony podczas najazdu księcia czeskiego Brzetysława I w roku 1039.
Teren grodu w 1299 roku kupili cystersi i od tego momentu do 1810 roku byli właścicielami miejscowości. Około 1315 roku w miejscu dawnej kaplicy zamkowej wybudowali pierwszy kościół, nazwany później ”czeskim”. Kult maryjny, związany z cudowną figurką Matki Boskiej, trwa tu nieprzerwanie od XIII w., a ona sama nadal jest największym skarbem Barda. Czyim jest dziełem i kiedy się tu znalazła, nie wiadomo.
Od połowy XIV wieku Bardo rozwijało się dzięki położeniu i coraz częściej przybywającym pątnikom. Konieczne było nawet wybudowanie drugiego kościoła, „niemieckiego”, aby móc odprawiać msze w dwóch językach. Oba kościoły zostały jednak doszczętnie zniszczone w 1425 roku podczas najazdu husytów na Śląsk. Dopiero w II połowie XV wieku nastąpiło ponowne ożywienie gospodarcze, a z Cudowną Figurką Matki Boskiej łączono coraz więcej uzdrowień i łask.
Największym nieszczęściem, jakie dotknęło Bardo, był pożar 11 lutego 1525 r. Wówczas Figurka cudem uniknęła zniszczenia. Ze względów bezpieczeństwa i przez rozwój ruchu reformacyjnego na początku XVI w., przewieziono ją do klasztoru w Kamieńcu Ząbkowickim. 24 sierpnia 1598 roku potężna powódź, spowodowana długotrwałymi ulewami, zniszczyła część Góry Kalwarii, tworząc Obryw Skalny i blokując koryto Nysy Kłodzkiej.
Cudowna Figurka powróciła do Barda w 1606 roku. Od tego momentu rozpoczął się ożywiony rozwój kultu maryjnego. W latach 1617-19 wybudowano Kaplicę Górską, która od tego czasu również stała się celem pielgrzymek. Krótki okres ponownego rozwoju miasta został przerwany wybuchem wojny 30-letniej (1618-1648). W obawie przed rabunkiem Figurkę przeniesiono do kościoła jezuitów w Kłodzku, gdzie przechowywano ją do końca wojny. Po ustaniu działań wojennych cystersi odbudowali oba kościoły, które połączono ze sobą i ponownie uroczyście konsekrowano 9.05.1666 r. Rozpoczął się kolejny okres rozkwitu pielgrzymowania, który uzyskał niespotykaną dotąd popularność. Przybywali tutaj pielgrzymi z Czech, Śląska, Moraw a nawet z Polski. Obok odwiedzenia kościoła i znajdującej się w nim Figurki, pielgrzymi wędrowali modląc się po drodze na szczyt Kalwarii do Górskiej Kaplicy.
Wkrótce oba istniejące kościoły stały się za ciasne. Na ich miejscu w latach 1686-1704 wybudowano zupełnie nową, barokową świątynię. Jak podają miejscowe źródła, na początku XVIII wieku przybywało do Barda rocznie około 200 tys. pielgrzymów. Stało się to powodem powstania licznych zajazdów i gospód. W 1712 roku ukończono leżący obok kościoła budynek klasztorny.
W połowie XVIII wieku wybuchły wojny śląskie, toczone pomiędzy Prusami i Austrią. Miasto od samego początku działań wojennych było kilkukrotnie zajmowane przez walczące wojska. W 1774 roku bardzką świątynię odwiedził król Fryderyk II.
Pod rządami pruskimi bardzo osłabł ruch pielgrzymkowy. Jeszcze gorzej było na początku XIX wieku w okresie wojen napoleońskich. W lutym 1807 roku Bardo zajęły oddziały francuskie pod dowództwem gen. Leferb’a. Wkrótce do Barda przybył brat Napoleona książę Hieronim, który urządził w klasztorze swoją kwaterę.
W 1812 roku majątek po cystersach kupiła Fryderyka Luiza Wilhelmina, królowa Holandii. Kościół został kościołem parafialnym, a w klasztorze umieszczono szkołę. Po wojnach napoleońskich droga przebiegająca przez Bardo stała się jedną z najbardziej uczęszczanych na Śląsku. Podróżowało nią wielu obywateli z Polski, jadących na kurację do uzdrowisk Ziemi Kłodzkiej. W 1815 roku przebywał w Bardzie znany podróżnik i badacz Józef Morawski, który nazwał Bardo „Małą Częstochową”, a 3.08.1826 r. przejeżdżał tędy młody Fryderyk Chopin, który udawał się na kurację do pobliskich Dusznik.
Przełomowym wydarzeniem była budowa linii kolejowej z Wrocławia do Kłodzka. Ze względu na położenie Barda w głębokiej dolinie potrzebny był nowy most przez Nysę i przebicie tunelu, przy którego budowie pracowało około 400 robotników, przeważnie Włochów. Drążyli oni tunel o długości 270 metrów z obu stron jednocześnie, a ich spotkanie nastąpiło 2.12.1872 r. Pierwszy próbny pociąg przejechał przez tunel 16.08.1874 r. Stacja kolejowa znajdowała się dotąd w Przyłęku, a dopiero w 1905 roku, wobec rozwijającego się ruchu turystycznego, wybudowano nową stację w Bardzie.
W 1889 roku uruchomiono dużą fabrykę celulozy i papiernię przy ul. Fabrycznej. W 1900 roku przybyli tu redemptoryści, którzy przejęli opiekę na sanktuarium. Od 1905 roku rozpoczęli stawianie kaplic Różańcowych. Po I wojnie światowej redemptoryści przejęli też obiekt klasztorny, urządzając w nim między innymi pokoje gościnne dla pielgrzymów.
Druga wojna światowa nie przyniosła miastu zniszczeń, nie licząc wysadzonych przez Niemców mostów na Nysie i tunelu kolejowego. Wojska radzieckie weszły do Barda 8.05.1945 roku. Po przejęciu miasta przez administrację Polską Bardo utraciło prawa miejskie, będąc do 1954 r. siedzibą gromady, potem osiedlem. W 1969 roku odzyskało prawa miasta, po czym nastąpiło ożywienie gospodarcze, bazujące głównie na turystyce.
Tunelowa Góra i stacja kolejowa w Bardzie stały się tłem dla polskiej kinematografii. W 1989 roku została nakręcona część zdjęć do filmu „Marcowe migdały” w reżyserii Radosława Piwowarskiego. Tunel nadal służy podróżnym jadącym w stronę Kłodzka, a połączenia kolejowe wciąż mają duże znaczenie dla mieszkańców i turystów. Od Wrocławia dzieli nas około godzina komfortowej jazdy.
Pierwszy most na Nysie Kłodzkiej w Bardzie zbudowany został z drewna w czasach średniowiecza i przez wiele wieków służył mieszkańcom oraz pielgrzymom zmierzającym do sanktuarium. Jego konstrukcja była jednak narażona na zniszczenia spowodowane przez powodzie i upływ czasu. Dlatego w 1516 roku rozpoczęto budowę trwałej, kamiennej przeprawy, którą ukończono w 1589 roku. Konstrukcja ta, wzniesiona z solidnych materiałów, była jedną z najważniejszych przepraw na Nysie Kłodzkiej.
Po przebudowie w 1909 roku otrzymał swój ostateczny, gotycki wygląd, który nadawał mu monumentalny charakter. W czasie II wojny światowej most został wysadzony przez wycofujące się wojska niemieckie, co doprowadziło do poważnych zniszczeń, także sąsiadującej z nim kamienicy. W ten sposób z mostu zniknęły dwie figury: jedna przedstawiająca św. Jana Nepomucena, patrona mostów oraz druga – Chrystusa Ukrzyżowanego. Odbudowa mostu nastąpiła w 1950 roku, jednak bez odtworzenia utraconych rzeźb.
Most w Bardzie to nie tylko cenny zabytek, ale także świadek dramatycznych wydarzeń. W 1997 i 2024 roku przetrwał wielkie powodzie, pozostając na swoim miejscu. Podczas powodzi tysiąclecia w 1997 roku, kiedy poziom Nysy Kłodzkiej wzrósł do 11 metrów, fala kulminacyjna przelewała się przez most, zrywając niektóre z kamiennych płyt. We wrześniu 2024 woda wypełniła przestrzenie pod łukami, wściekle buzując i tworząc rwącą kipiel poniżej balustrad.
Dziś, przeprawa spinająca oba brzegi Barda kamienną klamrą, jest nie tylko ważnym elementem infrastruktury, ale również miejscem o wyjątkowych walorach krajobrazowych. Z jego korony podziwiać można rwący nurt rzeki. Z poziomu wody pięknie prezentują się jego majestatyczne łuki nośne – wszystkie pięć potężnych przęseł. Turyści przejeżdżający przez Bardo drogą krajową nr 8 lub pociągiem zawsze kierują w jego stronę swój wzrok. Most działa jak magnes na ich spojrzenia, zwłaszcza o zmierzchu, gdy latarnie płoną ciepłym światłem, zachęcając do spaceru po żywej historii.
25 maja 2019 roku, po 74 latach, na most powróciła figura św. Jana Nepomucena, przywracając mu część dawnej świetności i duchowego znaczenia. Most w Bardzie jest nie tylko kamiennym świadkiem historii, ale i symbolem siły oraz odporności wobec żywiołów i burz dziejowych. Warto zatrzymać się tu na chwilę, by poczuć atmosferę minionych wieków i podziwiać niezwykłe widoki, jakie roztaczają się z tej wyjątkowej przeprawy.